Aslı Pelit – Birikim 203
Latin Amerika’nın en ufak ülkelerinden birisi olan Uruguay’da halk 31 Ekim 200S’te yaklaşık 30 yıldan beri faaliyette olan bir sol koalisyon ile yönetilrnek istediğini açıkça belirtti ve Frente Amplio (Geniş Cephe) partisi balotaja kalmaksızın diğer iki geleneksel rakibini de farkla geride bırakarak başkanlık koltuğuna otUrdu. Uruguay’ın yaklaşık 150 yıllık kısacık tarihinde ilk defa, Nasyonal (Blanco) ya da Renkli (Colorado) partilerinden birisi yönetmeyecek bu ülkeyi önümüzdeki 5 yıl süresince. Uruguay’ın sosyal ve politik gelişimi oldukça renkli ve nadir denilebilir. Halk -kıtanın birçok ülkesinde olduğu gibi- 2. Dünya Savaşı’nın sonunda ABD’nin “tavsiye” ettiği ekonomik modele ve bu modeli uygulamak için başa getirilmiş liderlere karşı memnuniyetsizliğini 19S0′lerin sonunda açıkça dile getirmeye başladı. Sakin ve devletleşmiş Uruguay halkı yavaş yavaş bu statükoya bir alternatif arayışına başladı.
1964′te değişik sivil toplum örgütleri, sendikaların özellikle desteklediği, bir Halk Kongresi organize ederek bir taraftan kendini hissettiren ekonomik krize karşı (2. Dünya Savaşı’nın bitişi ile Uruguay ekonomisi bir anda çıktığı zirveden çok hızlı bir inişe geçti) karşı, halkı birleştirmek için işe koyulmuş, bir sene sonra bu grup Ulusal İşçi Konvansiyonu ile değişik işçi sendikalarını bir çatı altına toplayarak Uruguay’ın bugün en güçlü toplumsal örgütlerinden birisi olan Ulusal İşçi Sendikasını yarattı. Bu belki de ufak sayılabilecek adımlara, 1962′de Komünist Parti’nin hazırladığı Özgürlükçü Sol Cephe anayasası, Sosyalist Parti’nin desteği ile beraber, önemli bir katkıda bulundu.
1970′de Geniş Cephe artık bir politik parti olarak anılmaya başlandı ve önemli solcu figürlerin katılımı ile daha önce birbirlerinden çok ayrı noktalarda bulunan sosyalistler, komünistler, demokratlar, Marksist ve sosyalist gruplar Renkli Parti’den ayrılan ve Geniş Cephe’ye geçen senatör Lelmar Michelini’nin de yönetiminde politik bir güç olarak ortaya çıktı. Ama ancak emekli general Liber Seregni’nin katılımı ve yönetimi ele alması ile 5 Şubat 1971′de gerçek anlamda kuruldu ve ülkenin politik sahnesine girdi. Aynı yıl yapılan seçimlerde oyların %18′ini alarak yıllardır devam eden iki partili politik senaryoya karşı halkın desteğini alan bir politik güç olduğunu ispatladı.
Aynı yıllarda Latin Amerika’nın birçok ülkesinde başlayan sol ağırlıklı, anti-Amerikan hareketlenmeler, kıtanın kuzey komşusunu rahatsız etmeye başladı. Milyonlarca dolarlık yatırımlarıyla ABD “arka bahçe”sinde huzursuzluklar çıkartan bu hareketlere karşı, özellikle Şili, Arjantin ve Uruguay için tasarladığı Condor Plan’ı ile bu ülkelerdeki askeri darbelere ön ayak oldu ve binlerce örgüt üyesi -veya değil- genci katlederek bu hareketlenmeleri durdurdu. O dönemde Dışişleri Sekreteri Henry Kissenger’in söylediği gibi, bu ülkelerde yaşayan halkın “aptallığı yüzünden kızıl olmaları”nı büyük bir vahşet ile engelledi.
Askeri darbe, 27 Haziran 1973′te Geniş Cephe’nin ve diğer örgütlerin başlattığı politik hareketlenmeyi, sadece politik olarak değil, fiziksel olarak da dağıttı. Ama yine de bu darbeyi takip eden ünlü greve engelolamadı. 15 gün süren grev, ülkede sol hareketlenmelerin ne kadar güçlü olduğunu gösterdi ve 1982′de yıllar süren askeri yönetimden sonra yapılan ilk demokratik seçimlerde Seregni -uzun bir süre hapiste yatıp çıktıktan sonra- başladığı işe dönüp yoldaşları ile tamamen kulaktan kulağa yaydıkları haberleşmeyle hep beraber kullandıkları geçersiz oylarla hem o seçime saygı duymadıklarını hem de politik olarak ne kadar kuvvetli olduklarını bir daha gösterdiler.
1984 yerel seçimlerinde ise Montevideo belediye başkanlığını sadece II bin oy farkla kaybettiler. 1986′da parlamento, askerlerin darbe yönetiminde yaptıkları eziyetlerden dolayı suçlanarak yargılanabilmelerini yasa tasarısı olarak onayladıktan sonra, -geleneksel partilerin bir anda taraf değiştinnelerine rağmen- halkın ayaklanması ile ulusal komisyonun kurulmasıyla yasanın onaylanıp, uygulamaya geçirilmesi yönünde baskıya başladı. Bu komisyonun üyelerinden birisi ise o zamanlarda onkolog olduğu kadar politik çalışmaları ile halkın yakından tanıdığı, bugünkü Uruguay Başkanı, Dr. Tabare Vazquez’den başkası değildi. Komisyon bir referandum yapabilmek için gerekli olan 600 bin imzayı topladı ama maalesef 1989′da yapılan oylamayı yine kaybetti.
Ama aynı yılın Kasım ayında yapılan yerel seçimlerde Geniş Cephe, Ulusal Parti ile birlikte galip gelerek, Montevideo’nun Belediye Başkanlığı’nıelde etti. Geniş Cephe ve Tabare Vazquez, Uruguay’da geleneksel partilerin yıllardır yıkmaya çalıştığı sendikalaşma, devletleşme ve sosyal gelişme gibi halkın da desteklediği önemli talep ve beklentileri karşılamaya çalıştı.
Her ne kadar Ulusal Parti ve başkanları Luis Alberto Lacaıle, Washington Konsensusu’nun önerdiği gibi devlet şirketlerini özelleştinnek üzere yasalar çıkartsa da, referandumda halkın % 72’si bu yasalara karşı olduğunu gösterdi ve demokratik yollardan da neo-liberal değişmelere karşı konulabileceğini kanıtladı. Bu, Geniş Cephe’nin kuvvetli orta sınıf ve sendikalar, entellektüeller ve gençlerle beraber her geçen gün biraz daha iktidar yolunda emin adımlarla yürüdüğünün işareti idi bir bakıma.Geniş Cepheciler, 2004′e kadar hiçbir genel seçimi kazanamasalar bile yavaş yavaş yönetime gecmeye hazır olduklarını Montevideo Belediyesi’nde yaptıkları çalışmalarla gösterdiler. Öyleki, diğer iki parti, Geniş Cephe’nin kazanma ihtimali üzerine seçim sisteminde değişiklik yaparak iki turlu seçimde Cephe’nin kazanma ihtimalini azaltma yoluna gittiler.
Bu dönemde Geniş Cephe’ye dahil olan llerici Blok (Encuentro Progresista) partiye %40′lık bir oy gücü daha kazandırdı, ama balotaj yüzünden 1999 seçimlerinde Dr. lorge Battle’ye destek veren Ulusal Parti koalisyonu ile, Renkli Parti seçimleri birkez daha kazandı.
Bu hükümet ülkeye felaketten başka bir şey getiremedi. Güneydoğu Asya Ekonomik krizinden etkilenerek girdikleri ekonomik bunalım ile ufak komşusunu mağdur durumda bırakan Arjantin ve Brezilya’nın devalüasyon u ile Uruguay 20012002′de ekonomik olarak inanılmaz zor bir döneme girdi. Birkaç hafta içinde ülkenin dış borcu katlanırken, birçok sanayi kuruluşu kapandı ve işsizlik inanılmaz boyutlara ulaştı. Özellikle gençler Avrupa ve Amerika’ya göç ettiler bu dönemde. Birçok banka battı ve birçok insanın tasarrufları eridi. Latin Amerika’nın en güvenli ülkesinde suç oranı arttı.
Bu dönemde Tabare Vazquez ülkeyi “köy köy” gezerek, Geniş Cephe’yi Montevideo dışında tanıtmak ve 2004 seçimlerinde Uruguay’ı girdiği zor durumdan kurtaracak yeni bir politik partinin varlığını kabul ettinnek için kolları sıvadı.
Bu üç yıl boyunca yüzlerce ekonomist ve teknisyen, Geniş Cephe’nin seçimleri kazanması halinde izlenmesi gereken politik programı hazırladı. Özenle hazırlanmış bir kampanya ve halkın yıllardır özlemini duyduğu değişim için verdiği oylarla 31 Ekim 2004′te Geniş Cephe %50.45 ile seçimleri kazandı. Uruguay tarihinde hiçbir başkan adayı bu kadar yüksek bir oy almamıştı. Parlamentoda 31 senatör arasından lTsi; 99 vekilden ise 52’si Geniş Cephe’nin oldu.
31 Ekim 2004 akşamı Montevideo sokaklarında, bu 3.5 milyonluk ülkenin halkının yeni başkanlarının yönetime geçmesini nasıl bir sevinç ve umutla bekledikleri görülmeye değerdi. Her yeri parti bayrakları ile donanmış sokakları doldurmuş, çoluk çocuk yaşlı genç insanlar Geniş Cephe’ye merhaba diyordu. Tabare Vazquez lS julio Caddesi’ndeki Hotel Presidente’nin balkonundan halka seslendiğinde, “Bu sizin zaferiniz Uruguaylılar, kutlayın!” dedi. Yine 1 Mart 200S’te başkanlığı devraldığı akşam Montevideo bir kez daha sokaklara dökülerek yeni başkanını karşıladı. O akşam Vazquez yaptığı 2 saatlik konuşmasında önlerindeki yıllarda çok işleri olduğunu ve sorunların çözülmesi için ne kadar çok çalışmak gerektiğini ve halkın katılımını beklediğini dile getirdi.
Peki bu tarihten günümüze kadar ne gibi gelişmeler oldu Uruguaylıların hayatlarında?
Geniş Cephe’nin halka verdiği önemli sözler arasında, Acil Plan’daki (Plan de Emergencia) temel gıda maddelerinin dağıtımı, geçim sıkıntısıçeken ailelere verilecek yardımların artışı, işsizlik sorununa getirilecek çözümler, ve eğitim alanında yapılması gereken değişim ve yatırımlar geliyordu.
Ülkenin içinde bulunduğu durum göz önüne alınırsa bir yıl içinde bu verilen sözlerden birçoğunu yerine getirmek için çalıştı Geniş Cephe. 200S’te 322.070 Uruguaylı ve 74.700 aile bu plandan yardım aldı ve Sosyal Gelişme Bakanı Marina Arismendi’nin yaptığı açıklamaya göre 2006 yılında yaklaşık 1 milyon fakir bu programa dahil edilecek. Arismendi ayrıca 2006′da Acil Plan’ın değişeceğini ve genişletileceğini, sadece ekonomik olarak zor durumda olanların değil, bütün sektörlerin bu yardımlardan payını alacağını ekledi.
Yılın son ayını Geniş Cephe hükümeti kabine olarak bütün eyaletleri ziyaret ederek halka açık görüşmelerde hem hükümetin bir yıl boyunca yaptığı projeleri, -her bakan yıl boyunca yaptıklarını anlattı- eksikleri ve fazlaları ile anlatırken, halkın sorunlarını ve şikayetlerini dinleyerek, onların bu yönetimin bir parçası olduklarını bir kez daha vurguladılar.
Arismendi’nin açıklamalarına göre Kabine bir yasa taslağı hazırlığında. Bu taslak kooperatifler aracılığı ile üretimi arttıracak yeni projeler geliştirmek üzere çalışmalar yapıyor şu günlerde. 2006′nin mottosu: “Uruguay Için Iş”, küçük sanayinin canlandırılarak ve yeni sosyal kooperatifler yardımı ile Uruguay’ı acil durumdan çıkartıp, özellikle gençler için daha umutlu yarınlara hazırlamak.
Uruguay’ın yeni hükümetinin geçen seneki iki büyük problemi, birincisi ABD ile imzaladıkları Açık Ticaret Antlaşması, ikincisi ise Uruguay Nehri’nin kıyısına Ence ve Botnia şirketlerinin yerleştireceği selüloz fabrikalarının gerek Uruguay’da gerekse komşuları Arjantin’de yarattığı gerginlik oldu.
Tabare Vazquez, geçen Kasım ayında Amerikalar Zirvesi sırasında görüştüğü Başkan George W Bush ile kapalı kapılar ardında birçok Uruguaylıyı şaşkınlık içinde bırakarak ekonomik işbirliği antlaşması imzaladı. Her ne kadar bu antlaşmanın ne içerdiği ya da Uruguay için neler getireceği bilinmese de henüz Geniş Cepheciler bu konu ile ilgili detaylı bir açıklama yapmadılar.
Selüloz fabrikaları konusunda ise hükümet kararını verdiğini, çevrenin kirlenmemesi için bütün önlemlerin alınacağını ve bu fabrikaların mutlaka yaptırılacağını anons etti. Arjantin hükümetinin, özellikle nehrin karşı kıyısındaki eyaletin -Entre Rios- valisi jorge Busti’nin yarattığı büyük politik krize -ki bu kriz Aıjantin tarafından iki ülke arasındaki ulaşımı sağlayan köprülerin kapatılması ile geçtiğimiz yaz sezonunda Uruguay turizmine çok pahalıya malolmuş tu- hatta Arjantin hükümetinin “Sizi Uluslararası mahkemelerde süründüreceğiz!” tehditlerine karşı, Vazquez kararlarını verdiklerini ve inşaatın en kısa sürede başlayacağını açıkladı.
Bu iki önemli unsurun Uruguay’ı nasıl etkileyeceğini bilemiyoruz tabii, ama sokaktaki insan yönetimde bir yılını yeni doldurınuş Geniş Cephecilerden umudunu kesmiş değil kesinlikle. Önümüzdeki 4 yıl gösterecek 30 yıllık muhalefetin yönetimde neler başarabileceğini. Uruguay umutlu. Geniş Cephe belki mucizeler yaratmadı, ama bir yıl içinde verdikleri sözleri, en azından yapabileceklerini yavaş yavaş yerine getiriyorlar, bazen büyük bazen ufak adımlarla.
Uruguay: Başkan Vázquez Sol’u Kandırıyor
