Küba’da kapitalizmin yeniden inşası

” Küba modeli artık bizim işimize bile yaramıyor” Fidel Castro, (07.09.2010)

Fidel Castro, Küba’nın geleceği ile ilgili tartışmalarda özel bir yere sahiptir: gerek Miami’de üstlenen sağcı akımlar, gerekse de ABD Fidel Castro ortadan kalkarsa Küba’da kapitalizmin inşasının gerçekleşeceği konusunda yüksek ümitlere sahiplerdir. Küba devrimini savunan ve ABD ambargosuna karşı çıkan bir dizi sol grupta Fidel Castro’yu, son on yıl içerisinde kapitalizmin yeniden inşasının önündeki duran bir engel olarak görmektedirler. Örneğin, Financial Times,  ABD ambargosunun kalmasına paralel olarak Küba’da Çin modelinin uygulanmasını temenni ederken, In defence of Marxism sitesinde yayınlanan ” Vultures hovering over Cuba after Fidel Castro steps down, ” ”Fidel Castro’nun görevden ayrılması sonrasında akbabalar Küba üzerinde uçuyor,” başlıklı yazıda, Raul Castro, Çin modeline hayranlığıyla tanınan bir bürokrat olarak tanıtılırken, Fidel Castro, ”kapitalist restorasyonun önünde bir engeldir” tespiti yapılıyordu.

Fidel Castro’nun the Atlantic dergisinde Iran ve İsrail üzerine bir yazısını okuduktan sonra Küba’ya davet ettiği, ABD’li gazeteci/yazar Jeffrey Goldberg ile yaptığı konuşmalar, ister istemez, Fidel Castro ve Küba’da kapitalist restorasyon konusunda yeniden sorular sormamıza neden oldu.

J.Goldberg ile görüşmesi sırasında Castro’nun, İran devlet başkanı Mahmut Ahmedinejad’ı yahudi düşmanı olarak suçladığı yayın organları tarafından geniş bir şekilde duyuruldu.

Fidel Castro, Jeoffrey Goldberg’e, “Yahudiler dünyanın her yerinden kovuldu, İsa’nın katili olarak yaftalandı” dedi, ( Fidel to Ahmadinejad: ‘Stop Slandering the Jews‘) Yahudilerin bir ulus olarak varlıklarını sürdürmelerini dinlerine ve kültürlerine bağlayan Castro,  yahudileri ana yurtlarından kovulmuş bir halk olarak niteledi. İran’ın İsrail’in varlığının devamı konusunda neden sürekli bir kaygı içerisinde olduğunu anlamaya çalışması gerektiğini söyleyen Castro’un bu konuşması, Zionist yayın organları tarafından da beğeni ile karşılandı; Castro’nın İsrail’e karşı yaptığı sert eleştirilerden pişmanlık duyduğu yorumlarına yer verildi. (Fidel Castro tells Ahmadinejad: Stop denying the Holocaust .,Haaretzh)

Fidel Castro’nun haklı bir şekilde Mahmut Ahmedinejad’ı eleştirirken Siyonist tarih tezlerini bir doğru olarak öne sürmesi, örneğin yahudileri bir dinin üyeleri olarak değil de bir ulus olarak tanımlaması Siyonistler için gerçekten de önemlidir. Ancak, aynı önemde olan ve yeteri kadar üzerinde durulmayan, Fidel Castro’nun Küba modeli hakkında söylediği sözlerdir.

Fidel Castro, Jeffrey Goldberg’e ” Küba modeli artık bizim işimize bile yaramıyor” ( Fidel: ‘Cuban Model Doesn’t Even Work For Us Anymore’) demişti. Kulaklarına inanmakta zorluk çeken Goldberg, kendisi ile birlikte adayı ziyaret eden ABD’nin Küba uzmanlarından Julia Sweig’e Castro’nun sözlerini teyit etmesini iştemiş ve ondan, ” O, devrimin fikirlerini red etmiyor. Benim görüşüme göre, Küba modeli altında, devlet’in ülkenin ekonomik hayatı içinde oldukça büyük bir rol oynadığına inanıyor” cevabını almıştı.

Julia Sweig, Goldberg’e Castro’nun bu şekilde konuşmasının nedeninin aynı zamanda kardeşi olan Raul Castro’nun Parti ve bürokrasi içindeki yapılması gereken reformlara direnen ortodoks komünistler ve bürokrasi karşısında yardımcı olmak olduğu yorumunu yaptı.

Bu görüşmenin hemen öncesinde yeni reform paketini açıklayan Raul Castro, kamu sektöründe çalışanların sayısının düşürüleceği, küçük işletmelerin destekleneceği ve yabancıların Küba’dan anlaşmalar yaparak 99 yıllığına toprak kiralayabileceklerini, yatırım yapabileceklerini duyurmuştu. Yeni düzenlemelerle bireylerin işyeri açması ve işçi çalıştırması üzerindeki denetimler azaltılmakta, özel mülkiyet ve pazar mekanizmaları desteklenmektedir. (Cuba Embraces 2 Surprising Free-Market Reforms – CBS News)Doğal olarak Küba sahillerinin de, golf kursları, tatil köyleri ve apartman daireleri yapmak için sıraya giren bir dizi firma alınan kararları sevinçle karşıladı: Havana’da gelecek yıl lüks bir hotel ve sahil kesimlerinden hoteller ve golf sahaları inşa etmek isteyen Kanadalı yatırımcılardan Robin Conners” Bu çok önemli bir gelişmedir. Belkide yabancı yatırmcıları çekmek için son yıllarda atılan en önemli adımdır.” dedi. (ibid)

Küba yol ayrımında mı?

Bugün uygulanan reformları anlamak için Küba’nın bu noktaya nasıl geldiğine bakmak gerekir: Sovyetler Birliği’nin çöküşü Küba’yi derin bir krizin içerisine sürükledi. Kısa bir süre içerisinde yiyecek dağıtımı sınırlandı; süt, tereyag, ekmek,sabun gibi temel ürünler piyasadan kayboldu.

Küba ekonomisi, 1990′da %2.9, 1991′de %10, 1992′de 11.6, 1993′de 14.9 oranında küçüldü. Gıda yetersizliği yaygın bir sorun haline gelirken enerji tüketimi yüzde 50 azaltıldı. İşsizlik oranı % 8′e çıktı. (işgüçü 4 milyon kişidir)

Bu durum karşısında Küba’nın karşılaştığı krizden çıkmak için tedbirler alması kaçınılmazdı. Fidel Castro, bir dizi reform gerçekleştirerek, ‘özel dönemde’, kapitalizme verilen geçici tavizler olarak da adlandırılan uygulamaları gerçekleştirdi: Dolarizasyon sonucu paralel bir ekonomi gelişti; doktor ve öğretmenler maaşlarını peso olarak alırken, ithalat ve ihracat’da devlet tekelinin kaldırılması ve yabancılarla ortak yatırımlar yapılmasına izin verilmesi sonucu, nufüsün diğer kesimlerinden çok daha iyi koşullarda yaşayan imtiyazlı bir tabaka doğdu. 1995′de yapılan başka bir düzenleme ile yabancı yatırımcıların yatırmlarının yüzde yüz sahibi olmalarına izin verildi, ancak bu uygulama gerçekleştirilmedi. Yaklaşık 350 şirkete ithalat ve ihracat izni verildi.

Günümüzde, Raul Castro’nun uluslararası kapitalist yatırımcıları memnun eden özel mülkiyet ve pazar mekanizması reformlar, bu yönde atılan adımların son örnekleridir. Ekonomide yapısal ve fikrî değişikliklerin gerekli olduğu, Küba’nın devlet sektöründe şişirilmiş bir istihdam olduğu, yaklaşık 1 milyon kişinin gereksiz yere, çalışmaksızın ve üretmeksizin devletten maaş aldıkları gerekçesi ile zaman içine yayılan bir işten çıkarma programı ima edilirken, önerilen alternatif, kapitalist işletmelerin ekonomi de önemli bir yer edinmesidir.

İki ayrı kamp, iki ayrı alternatif

Bu gelişmeler Küba’nın bir yol ayrımında olup olmadığı diğer bir deyişle kapitalizmin restorasyonu yönünde adımlar atıp, atmadığı sorusunu gündeme getiriyor. Küba bir değişimin eşiğinde, sorun bu değişimin kapitalizmden yana mı yoksa Küba devriminin savunusu ve ileri götürülmesini sağlayacak bir politik devrimden yana mı olacağıdır.

Kapitalist restorasyon ve politik devrim ikilemi bu değişimlerde rol oynayacak politik aktörlerin incelenmesini gerektirir.

Emekli bir kübalı diplomat ve araştırmacı olan Pedro Campos Santos, bu aktörleri aşağıda iki kamp içinde ale alıyor:

” Günümüz Küba’sında gerek KKP’nin içinde gerekse de dışında radikal sosyalist bir akım vardır. Bu akım, günümüzdeki durgunluktan  mevcut bürokratik=otoriteryen devlet yapısını aşmaya başlayarak çıkılacağına inanıyor. Bu sosyal akımın içerisinde komünistler,sosyalistler, troçkistler, Guevaracılar, anarko=sendikalistler, anarşistler, Martiancılar, kendi kendini yönetim sosyalistleri, bağımsız düşünürler, ..hristiyanlar…liberaller, homoseksüeller, pasifistler, radikal demokratlar, çevre yanlıları, ırkçılık karşitları, milliyetçiler, enternasyonalistler ve diğerleri vardır: genelde hepsi geniş bir yelpazede politik ve sosyal=kültürel temsilden yanadırlar ve içlerinde hem yaşlı hemde genç devrimciler vardır.”

”Açıktır ki, bürokrasinin içinde devrimi saptırmayı ve kendi kurtuluşunu uluslararası sermaye ile ittifakta gören çürümüş bir kanat ya da eğilim, bir grup vardır. Küba’nın ”insan sermayesini” (işçilerimiz, teknisyenler ve devrimimiz tarafından yetiştirilen profesyoneller) sömürme konusunda heveslidirler. Ancak, ne tüm liderliğin, ne de bürokrasinin tümünün bu amaçlara sahip olduğu iddia edilemez.” (Against All Sectarianism – Havana Times.org )

Fidel Castro’nun hastalığı öncesinde yeniden merkezileşme ve kapitalizm yanlısı reformlar da düzenlemelere gitti. F. Castro, birbiriyle yan yana mevcut olan iki sistem ve dolar ekonomisinin, ister istemez bürokraside bir yozlaşmayı da getirdiğini görerek, Mao’nun 1966′da ki Kültür Devrimi’ne benzeyen bir hareketi başlattı. 30.000 genç sosyal danışmanı esas alarak giriştiği bürokrasiye karşı ‘fikirlerin savaşı’ sırasında denetime tabii tutulan bir dizi devlet kuruluşun da usulsüzlüklere rastlandı.

14 bölgenin 5′inde üst düzey parti yöneticileri ve bazı bakanlar görevlerinden alındı; 21 kişilik politbüronun bazı üyeleri, ‘güçlerini kötüye kullanmak’, ‘gösteriş” yapmak gibi ‘hatalar’ işledikleri için görevlerinden alındılar. Kömünist Partisi’nde üye sayısı yüzde 70 oranında düşerken,. Merkez Komitesi sekreterlerinin sayısı 19′dan 9′a geriledi.

Castro’nun bürokrasiye karşı kampanyası bürokrasiyi küçültmesine rağmen, özelde bürokrasi ve genelde demokrasi sorununu ortadan kaldırmadı. Bürokrasi’yi kontrol altına almak için adımlar atılırken, bu sorunların kaynağı olan, parti, ordu, meclis, işçilerin ve köylülerin kitle organlarının bürokratik bir elit’in kontrolünde olması ve işçi demokrasisine dayanmaması bir problem olarak dahi görülmedi.

Fidel Castro ve etrafındaki yönetici klik çeşitli kereler verdikleri demeçlerde tek partiye dayanan mevcut sistemi savundular. Küba’da ki sistemin bir ayağı merkezi planlama ise diğer ayağı da parti ve devlet kademelerinde kümelenen bürokrasidir. Bürokrasi içinde kendi çıkarlarını savunmayı esas alan ve karşı devrimin öncü müfrezeleri olarak nitelenecek bir kesim mevcuttur; bu kesimin karşısında merkezi planlamadan yana olan ancak kapitalist pazar uygulamalarını savunan bir kesim olduğu gibi, Venezüella deneyiminin de etkisi ile işçi ve kitlelerin yönetimde daha fazla söz sahibi olmasını isteyen kesimlerde vardır.

Küba’da ki mevcut sistemin çalışmadığını duyuran ve böylelikle Raul Castro’nun reformlarına destek veren Fidel Castro’nun Raul Castro’nuın reformlarından yana ağırlık koyduğu görülüyor. Bu konuda ne kadar ileri gideceğini tahmin etmek zordur. Fidel Castro mevcut politik sistemi değiştirmek için adımlar atmadığı, politik reformlar gerçekleştirilmediği, işçilerin ve emekçilerin özyönetimlerin önü açılmadığı sürece Castro kardeşler arasındaki farklılıkların zamanla ortadan kalkacağını öne sürmek ise zor değildir.

Küba devriminin korunması için tek parti sisteminin son bulması, işçi ve toplum konseyleri seçimlerinin herkese açık ve adil bir şekilde yapılması, seçilen görevlilerin geri çağrılabilmesi, işçilerin kendi kendilerini yönetmeleri için gerekli politik adımların atılması acil bir gerekliliktir.  Devrimci bir program etrafında örgütlenen bir parti ve kitlelerin aşağıdan yukarıya örgütlenerek devrimin kazanımlarını savunmaları olmaksızın bu gerekliliğin yerine getirilmesi mümkün değildir.  (09.09.2010)

Erol Yeşilyurt (LAHY)